مال التجاره‌اى كه از روسيه به ايران مىآمده عموما عبارت بوده است از : خز و سنجاب و پوست روباه و غيره و همچنين كهربا كه از محصولات مخصوص سواحل جنوبى درياى بالتيك است . و نيز معلوم مىشود كه از خاك روسيه غلام هم به ايران مىآمده است . » « 1 » بطورى كه از گفته‌هاى زكرياى قزوينى در عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات و آثار ابن حوقل و ابن خرداذبه در كتاب المسالك و الممالك برمىآيد ، بازار كهربا و انواع پوستها ، بخصوص فنك و سمور و روباه و خز ، رواجى تمام داشته و كاروانهاى تجارى روسيه در روم و كشورهاى جنوبى اروپا و اسپانى و فرانسه و طنجه و شمال افريقا و مصر و دمشق و كوفه و بغداد و بصره و اهواز و فارس و كرمان و سند و هند و چين در رفت‌وآمد بوده است . بارتولد مىنويسد : « استخرى كه مىگويد ، ساكنان ماوراء النهر همه‌چيز را به حد وفور در سرزمين خويش داشتند و به هيچ محصول ديگر ممالك ، محتاج نبودند ، حق داشته . شكى نيست كه صنايع در تحت تأثير و نفوذ صنايع چينى رشد مىكرده ، و ابن الفقيه ازين رهگذر ، چين را با خراسان برابر مىنهد . فاتحان عرب مقدار زيادى از محصولات چينى را در ماوراء النهر يافتند كه البته فروش اجناس مزبور ، با ترقى صنايع محلى ، مىبايست تقليل يابد . تأثيرى كه چيره‌دستى صنعتگران چينى در مسلمانان باقى گذاشته بوده از اينجا پيداست كه بعدها اعراب هر ظرف زيبايى را كه ماهرانه ساخته شده بود چينى خواندند . از ميان مصنوعات ماوراء النهر ، آنچه بيشتر در قلمرو اسلام مشهور بوده ، عبارت بود از منسوجات ابريشمى و پنبه‌اى درهء زرافشان و مصنوعات فلزى فرغانه ، بويژه اسلحه كه حتى در بغداد هم بازار فروش داشته . بيشك ، وجود كانهاى ذغال سنگ فرغانه ، كه پيشتر از آن سخن گفته شد ، باعث ترقى و پيشرفت صنايع فلزى در ناحيهء مزبور بوده است . اما در پيشرفت هنر نساجى ، گذشته از صناعت چين ، تا حدى صنعت مصرى تأثير داشته است . گذشته از مصنوعات اشمونينى ، كه مقدسى ذكر كرده ، كلمهء « دبيقى » ( دبيق نام شهرى است در مصر ) كه در خوارزم رايج بوده ، نيز به سود نظر اخير الذكر است . كاغذ سمرقندى ، در تاريخ فرهنگ ، اهميت فراوان دارد . بنا به اخبار اسلامى ، عده‌اى از صنعتگران چين ، كه در سال 134 هجرى به اسارت زياد بن صالح درآمده بودند ، كاغذسازى را به سمرقنديان آموختند . تا ايام اخير ، گمان مىكردند كه ساختن كاغذ از پارچه‌هاى كهنه از اختراعات سمرقنديان است ؛ ولى تحقيقات سر . م . ا . آستين در آسياى مركزى ، ثابت كرد كه كاغذ ساخته شده از پارچهء كهنه ، حتى در قرن دوم ميلادى ، در چين توليد مىشده ، و بعدها در پايان قرن چهارم هجرى ، كاغذ سمرقندى در كشورهاى اسلامى ، پاپيروس و كاغذ پوستى را از بازار بيرون رانده بود . نه تنها « نان بادامى » بلكه هندوانه‌هاى خوارزمى را در ظروف سربى محاط از برف ، به دربار مأمون و واثق صادر مىكردند . قيمت هر هندوانهء سالم به 700 درهم مىرسيد . خوارزميان از بازرگانى با صحرانشينان سود فراوان مىبردند ، و از آنان مقدار زيادى

--> ( 1 ) . ر ك : جمالزاده « قديمترين روابط ايران و روس » ( مقاله ) . مجله كاوه .